ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन; संघर्षातून उभ्या राहिलेल्या कलावंताचा प्रवास काळाच्या पडद्याआड
| सहकार टाईम्स विशेष : भारतीय चित्रपटसृष्टीतील दमदार आवाज आज कायमचा शांत झाला. मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाले. गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी ते बेशुद्ध अवस्थेत आढळल्यानंतर त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. डॉक्टरांनी त्यांना वाचविण्यासाठी प्रयत्न केले; मात्र त्यांना यश आले नाही. उपलब्ध वृत्तांनुसार कार्डियाक अरेस्ट हे निधनाचे कारण सांगितले जात आहे.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाची बातमी समोर आल्यानंतर मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीसह त्यांच्या असंख्य चाहत्यांमध्ये शोक व्यक्त होत आहे. अनेक दशकांचा अभिनयप्रवास, रंगभूमीपासून चित्रपटापर्यंतची कारकीर्द आणि सामाजिक बांधिलकी यामुळे नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ अभिनेता म्हणून मर्यादित राहिले नाही.
सामान्य परिस्थितीतून सुरू झालेला प्रवास
नाना पाटेकर यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी महाराष्ट्रात झाला. आर्थिक अडचणींचा सामना करत त्यांनी आयुष्याची सुरुवात केली. कुटुंबाला हातभार लावण्यासाठी त्यांनी तरुणपणी विविध कामे केली. जाहिरातींचे फलक रंगवण्यापासून ते रंगभूमीवरील अभिनयापर्यंतचा त्यांचा प्रवास संघर्षातून आकाराला आला.
याच संघर्षाने पुढे त्यांच्या अभिनयाला वास्तवाची धार दिली.
नानांच्या अभिनयातील राग, वेदना, अस्वस्थता आणि सामान्य माणसाची भाषा प्रेक्षकांना आपली वाटली. त्यामुळेच त्यांची व्यक्तिरेखा पडद्यावर दिसली की ती केवळ ‘भूमिका’ राहत नसे; ती प्रेक्षकांच्या अनुभवाचा भाग बनत असे.
रंगभूमीपासून राष्ट्रीय पुरस्कारापर्यंत
रंगभूमीवरील कामातून नाना पाटेकर यांनी अभिनयाची शिस्त आत्मसात केली. त्यानंतर चित्रपटसृष्टीत प्रवेश करून त्यांनी पारंपरिक नायकाच्या चौकटीपलीकडे जाऊन विविध प्रकारच्या व्यक्तिरेखा साकारल्या.
‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘अब तक छप्पन’, ‘वेलकम’, ‘नटसम्राट’ अशा विविध चित्रपटांमधून त्यांच्या अभिनयाची वेगवेगळी रूपे प्रेक्षकांसमोर आली. त्यांच्या कारकिर्दीला राष्ट्रीय पुरस्कारांसह अनेक सन्मान मिळाले. २०१३ मध्ये त्यांना पद्मश्रीनेही सन्मानित करण्यात आले.
‘नटसम्राट’मधून पुन्हा एकदा मन जिंकले
मराठी रंगभूमी आणि साहित्याच्या विश्वात महत्त्वाचे स्थान असलेल्या ‘नटसम्राट’मधील भूमिका नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील विशेष उल्लेखनीय टप्पा ठरली.
वय, एकटेपणा, कुटुंब, कलाकाराचे आयुष्य आणि भावनिक संघर्ष या सगळ्यांना त्यांनी पडद्यावर ज्या ताकदीने साकारले, त्यामुळे त्यांच्या अभिनयाची नव्या पिढीशीही नाळ जोडली गेली.
अभिनेता असण्यापलीकडचा माणूस
नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व त्यांच्या चित्रपटांपुरते मर्यादित नव्हते. सामाजिक प्रश्नांबाबत त्यांनी वेळोवेळी भूमिका घेतली. ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून शेतकरी आणि पाणी संवर्धनाशी संबंधित कामातही त्यांचा सहभाग राहिला.
त्यामुळे त्यांच्या निधनाने चित्रपटसृष्टीने केवळ एक अभिनेता गमावला नाही; तर सामाजिक प्रश्नांकडे संवेदनशीलतेने पाहणारे एक सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्वही गमावले आहे.
त्यांचा आवाज आता आठवणीत राहील
नाना पाटेकर यांच्या संवादफेकीची स्वतंत्र शैली होती. त्यांच्या आवाजातली कणखरता आणि शब्दांमागची भावना यामुळे त्यांचे अनेक संवाद प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहिले.
पण आज त्या आवाजाचा पडद्यावरून शेवट झाला आहे.
कॅमेरा पुन्हा त्यांच्यासमोर उभा राहणार नाही. नवीन व्यक्तिरेखा त्यांच्या आवाजाची वाट पाहणार नाही. रंगमंचावरून त्यांचा संवाद ऐकू येणार नाही.
मात्र त्यांनी साकारलेल्या भूमिका पुन्हा पुन्हा पाहिल्या जातील.
त्यांचे संवाद पुन्हा ऐकले जातील.
आणि प्रत्येक वेळी एकच जाणीव होईल—
हा आवाज आता प्रत्यक्षात ऐकू येणार नाही; पण भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या स्मरणात तो कायम घुमत राहणार आहे.
संघर्षातून घडलेला कलावंत
नाना पाटेकर यांचे आयुष्य संघर्षातून यशापर्यंत पोहोचलेल्या कलाकाराचे उदाहरण आहे. आर्थिक अडचणींमधून सुरुवात करून राष्ट्रीय स्तरावरील सन्मानापर्यंत पोहोचणे हा त्यांचा प्रवास अनेकांसाठी प्रेरणादायी आहे.
त्यांनी अभिनयाला केवळ प्रसिद्धीचे माध्यम न मानता व्यक्तिरेखेला सत्यता देण्याचा प्रयत्न केला. त्यामुळेच त्यांच्या कारकिर्दीचा ठसा केवळ पुरस्कारांच्या यादीत नाही; तो प्रेक्षकांच्या मनात आहे.
आज पडदा पडला…
एका कलाकाराच्या आयुष्याचा शेवट होतो; पण त्याची कला संपत नाही.
नाना पाटेकर आज आपल्यात नाहीत. मात्र त्यांनी साकारलेला ‘माणूस’ अनेक भूमिकांमध्ये आपल्यासमोर जिवंत आहे.
त्यांच्या जाण्याने एक प्रभावी कलावंत काळाच्या पडद्याआड गेला.
पडदा पडला…
टाळ्या थांबल्या…
आवाज शांत झाला…
पण नाना पाटेकर नावाचा कलाकार भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातून कधीच पुसला जाणार नाही.
भावपूर्ण श्रद्धांजली!
— सहकार टाईम्स वृत्तसेवा
विश्वासार्ह बातमी, सहकाराचा आवाज
